Auteursrecht

Net zoals het overnemen van een wetenschappelijke bewering zonder bron geldt als fraude, is het niet zomaar toegestaan om afbeeldingen, (wetenschappelijke) figuren, tekst, video etc. over te nemen. Het doel van de auteurswet is om de maker van materiaal erkenning (en eventueel een financiële vergoeding) te geven voor zijn werk. Daarom is voor het meeste materiaal toestemming vereist van de uitgever. Afbeeldingen van Google zijn - ook met bronvermelding - meestal niet toegestaan! Hieronder vind je enkele handvatten over hoe je materiaal wél binnen de regels van de auteurswet kunt gebruiken in je onderwijs. 

In het stroomschema en de kennisclips (aanrader!) vind je de belangrijkste informatie. Deze kennisclips zijn toegankelijk via een UMC-account of met een Solis-ID: kennisclip 1 en kennisclip 2. De informatie uit deze bronnen is hieronder ook terug te lezen.

Tip: loop bij nieuw te maken onderwijs onderstaand rijtje af voor het vinden van of verwijzen naar materiaal. Schuif pas op naar de volgende optie wanneer de bovenste optie(s) niet toegepast kunnen worden:

Gebruik (waar mogelijk) altijd een permanente link naar materiaal. Linken is altijd toegestaan (mits naar een legale bron), en geldt niet als een overname. Wil je toch materiaal overnemen, denk dan aan het volgende:

In principe is elk werk (figuur, tekst, video, muziek) auteursrechtelijk beschermd. Dit wil zeggen dat – naast bronvermelding – toestemming van de maker is vereist om (delen van) het werk te mogen gebruiken. Uitzonderingen hierop vormen rechtenvrij materiaalwerk met een Creative Commons-licentie en Open Access-gepubliceerd materiaal. Een overzicht van Open Access-tijdschriften vind je hier.

Overig materiaal mag worden overgenomen indien aan één van onderstaande voorwaarden is voldaan:

  1. De UU heeft een afspraak met de maker/uitgever van het (digitale) tijdschrift of boek. In dit geval hoef je zelf dus geen afspraak meer te maken, tenzij je iets over wilt nemen wat niet binnen deze afspraak valt (zie 3). De vorm en mate van gebruik verschillen namelijk per uitgever.
  2. De overname voldoet aan de voorwaarden van de onderwijsexceptie
  3. Je hebt via Stichting UvO toestemming gekregen voor het gebruik van materiaal dat buiten de onderwijsexceptie valt. (Hier zijn vaak kosten aan verbonden.)
  4. Je hebt zelf contact gezocht met de uitgever (of bij niet-gepubliceerd materiaal: de maker) en hebt schriftelijke toestemming voor het over te nemen materiaal

Ongeacht of er auteursrecht rust op materiaal of niet – bronvermelding is altijd vereist!

Rechtenvrij materiaal is over te nemen zonder toestemming van de maker (bij gepubliceerd materiaal gaat de uitgever hierover). Een bronvermelding is wel altijd nodig.

Diverse zoekmachines bieden uitsluitend rechtenvrij materiaal. Ook Pixabay is een goede bron. Afbeeldingen uit deze bronnen zijn vaak niet (bio)medisch maar wel te gebruiken voor het 'opleuken' van je hoorcollegeslides. Voor biomedische afbeeldingen, zie Afspraken met uitgevers.

Bij zoekmachines die uitsluitend rechtenvrij materiaal aanbieden, volstaat '[korte titel afbeelding] Bron: Pixabay' of 'Bron: Wikipedia Commons' als bronvermelding.

Rechtenvrije afbeeldingen via Google

De meeste afbeeldingen via Google zijn auteursrechtelijk beschermd. Rechtenvrije afbeeldingen zijn te vinden wanneer je bij een zoekopdracht klikt op Tools Gebruiksrechten Gelabeld op (niet-commercieel) hergebruik, of gebruik direct deze link, waarbij de instellingen reeds goed staan.

Materiaal met een Creative Commons licentie mag, mits ongewijzigd en voor niet-commerciële doelen, integraal worden overgenomen zonder toestemming te hoeven vragen. Er zijn verschillende varianten van de Creative Commons licentie, die bijvoorbeeld bepalen of werk naast een overname ook mag worden aangepast. De bronvermelding bij een Creative Commons afbeelding moet aan specifieke voorwaarden voldoen, die je hier terug kunt vinden.

Steeds meer wetenschappelijke data wordt Open Access gepubliceerd. Open Access materiaal mag kostenloos worden overgenomen. Veel - maar niet alle - Open Access publicaties hebben een Creative Commons licentie. Wanneer er geen Creative Commons licentie is, is het toch vereist om toestemming te vragen aan de maker.

De UU heeft afspraken met diverse uitgevers over het overnemen van materiaal in papieren blokboeken of een digitale omgeving (zoals Blackboard). Omdat de UU uitgevers betaalt voor deze afspraken, heeft het plaatsen van links in Blackboard sterk de voorkeur boven het overnemen van materiaal.

Afbeeldingen, tekst, toetsvragen en meer

Via de Zoeksystemen van o.a. de faculteit Geneeskunde vind je diverse zoeksystemen. Per uitgever gelden echter verschillende regels. Gebruik bij voorkeur AccessMedicine en Thieme MedOne Education (log in met Solis- of UMC-account!) omdat je dit materiaal vrijwel zonder beperking in je presentaties en weblectures mag gebruiken. Je vindt hier diverse materialen zoals figuren, artikelen, boeken en toetsvragen. In kennisclip 2 (Solis- / UMC-account) wordt uitgelegd hoe je met deze databases kunt werken.

Wil je meer informatie over wat je en wel niet van deze bronnen mag gebruiken óf van een ander zoeksysteem uit de lijst van je faculteit? Kijk eerst in het overzicht met afspraken per uitgever óf en welke afspraken er zijn gemaakt. Neem bij onduidelijkheid contact op met de Universiteitsbibliotheek of de contactpersoon hiervan binnen de faculteit. Voor de faculteit Geneeskunde is dat Paulien Wiersma.

Rust er auteursrecht op materiaal en heeft de UU geen afspraak met de uitgever? In onderstaande gevallen kan je dan gebruik maken van de Onderwijsexceptie. Onderwijsinstellingen hebben via deze landelijke afspraken toestemming om korte tot middellange overnames te doen. De volgende voorwaarden gelden:

  1. Max. 50 pagina's, mits <1/4 van het werk, of:
  2. Boek: max. 10.000 woorden, mits <1/3 van het werk, of:
  3. Uit één tijdschrift: max. 8.000 woorden, of:
  4. Afbeeldingen/tabellen/diagrammen: max. 25 uit één werk

Langere overnames en auteursrechtelijk beschermde Google-afbeeldingen mogen NIET in lesmateriaal worden opgenomen. 

Als je toch lange overnames wilt gebruiken, dan moet hiervoor schriftelijke toestemming worden verkregen via Stichting UvO, als vertegenwoordiger van de uitgever. Houd hierbij rekening met het feit dat alle (soms hoge) kosten voortvloeiende uit deze aanvraagprocedure voor rekening zijn van het eigen (afdelings-)budget.

Toestemming vragen aan de auteur is van toepassing: bij gepubliceerd materiaal is de auteur namelijk niet langer de rechthebbende, maar gaan (meestal) de rechten over van de auteur naar de uitgever.

Voor het vertonen van materiaal in een onderwijssetting geldt een uitzondering op de auteurswet. Hierbij geldt dat het is toegestaan om de afbeelding te vertonen zonder schriftelijke toestemming, maar niet om te verspreiden. Dit zijn de voorwaarden:

  • Het vertonen dient een educatief doel tijdens een les of werkgroep en maakt deel uit van het onderwijsprogramma. 'Opleukplaatjes' vallen hier niet onder.
  • Het vertonen moet fysiek in de onderwijsinstelling zelf plaatsvinden.
  • Het betreft niet-commercieel onderwijs.
  • Een kopie van het werk op Blackboard zetten is niet toegestaan. Dit geldt zowel voor de slides zelf, als voor een opname van het college waarin de slides zichtbaar zijn.

Voor materiaal dat je (ook) verspreidt, op Blackboard of op papier, moet je bij het kiezen van je afbeeldingen dus binnen de auteurswet blijven. Hiervoor kun je gebruik maken van de mogelijkheden in bovenstaande zwarte menuknoppen.

In bestaand onderwijsmateriaal zijn tal van afbeeldingen gebruikt waarbij de auteursrechten mogelijk niet zijn onderzocht. Het toevoegen van een bronvermelding is altijd vereist, maar is niet voldoende. Twee dingen zijn essentieel om te controleren:

  1. Wat is de originele bron?
  2. Is deze bron auteursrechtelijk beschermd? 

Terugvinden waar een afbeelding vandaan komt

Met behulp van een reverse image search kan een afbeelding worden gegoogled. Klik hiervoor op het camera-icoon in de zoekbalk van Google Afbeeldingen en upload de afbeelding, óf sleep de afbeelding je browser in. (Dit laatste werkt alleen bij Chrome of Firefox.) Hiermee vind je gerelateerde afbeeldingen, waaruit vaak is af te leiden wat de originele bron was. Ga na (via de zoekinstellingen bij Google Afbeeldingen, of in de voorwaarden van de website) of er auteursrecht op rust. Is dit het geval, dan mag de afbeelding alleen gebruikt worden als je toestemming krijgt van de maker (of, bij gepubliceerd materiaal: de uitgever). Vaak is dit simpelweg een kwestie van een e-mail sturen aan de maker. Benadruk altijd dat het gaat om niet-commerciële onderwijsdoeleinden, dat vergroot de kans op toestemming. 

Komt de afbeelding uit een krant, tijdschrift of ander medium (niet-Google)? Kijk dan in het stroomschema wat de voorwaarden zijn.

Legale en illegale bronnen

Veel afbeeldingen worden illegaal overgenomen en hergebruikt op andere websites. Zoek altijd uit waar de afbeelding origineel vandaan komt. Is een auteursrechtelijk beschermde afbeelding elders geplaatst (met vermelde toestemming), controleer dan of die verder verspreid mag worden. Staat er geen expliciete toestemming vermeld, dan is een afbeelding vaak illegaal geplaatst. Ook als de afbeelding illegaal is gekopieerd naar een rechtenvrije pagina, dan mag naar deze rechtenvrije bron niet verwezen worden.

​De VSNU heeft namens alle Nederlandse universiteiten afspraken gemaakt over korte tot middellange overnames van materiaal voor onderwijsdoeleinden. Stichting UvO is hierbij de vertegenwoordiger van uitgevers. Jaarlijks betalen universiteiten Stichting UvO voor het gebruik van materiaal binnen de Onderwijsexceptie / Easy Access-regeling

Stichting UvO controleert momenteel elektronische leeromgevingen op het gebruik auteursrechtelijk beschermde overnames, om te kijken of we ons aan de voorwaarden van de Easy Access-regeling (Onderwijsexceptie) houden. Dit kan later leiden tot een ophoging van de afkoopsom. Binnen de contractsperiode van vier jaar moet elke universiteit één maal inzage verlenen. Het huidige contract loopt volgend jaar af. Dan wordt er wederom onderhandeld over een ‘billijke vergoeding’ op grond van de onderwijsexceptie. Of er in de toekomst nieuwe controles volgen is niet zeker. Er wordt gewerkt aan een tool die dergelijke controles overbodig maakt door al het onderwijsmateriaal direct in een onderwijsrepository te plaatsen dat de checks uitvoert.

Om te voorkomen dat universiteiten een (veel) hoger bedrag moeten afdragen voor hun overnames, wordt sterk aangeraden om te linken, rechtenvrij- of Creative Commons materiaal te gebruiken, of materiaal waarover de UU zelf afspraken heeft gemaakt met uitgevers voor onbeperkt gebruik.

Het belangrijkste aan een bronvermelding is dat de bron eenvoudig te herleiden is. Stichting UvO houdt aan dat minimaal de volgende informatie aanwezig is: Titel, auteur, uitgever, en indien beschikbaar: ISBN. Bij tijdschriften en dagbladen moet daarnaast de jaargang en afleveringsnummer (of datum) worden vermeld.  

Op een Powerpointslide is het toegestaan om een korte bronvermelding toe te voegen onder een figuur ('auteur, jaartal' of zelfs '1'), zo lang er aan het einde van dezelfde Powerpoint maar een bronnenlijst aanwezig is waarop de volledige bronvermeldingen staan.

Let op: een hyperlink is geen bronvermelding, maar slechts een koppeling naar de vindplaats.

Verdere informatie over het gebruik van auteursrechtelijk beschermd werk is hier te vinden:

Neem voor praktische vragen contact op met infopro@umcutrecht.nl. Vragen over afspraken of overnames van specifiek materiaal in je onderwijs kunnen gestuurd worden naar bibliotheek@uu.nl. Binnen Biomedische Wetenschappen is Anouk Schuren contactpersoon.